زيباترين نگاره‌ها كتابت كنند . در اين قلمرو نه تنها استادان خط نستعليق هنر خود را به كمال نشان داده‌اند ، بلكه شكسته‌نويسان هم از آنها عقب نمانده‌اند . آيا هنرمندان در انديشه بهره‌گيرى سنجيده و هنرمندانه شاعر از تصاوير كلامى و شكايت از دوستى بوده‌اند كه : « دانست كه خواهد شدنم مرغ دل از دست * وز آن خط چون سلسله دامى نفرستاد ؟ » « 1 » چندين نسخه از ديوان حافظ با نگاره‌هايى تزيين شده و يكى از زيباترين آنها نسخه محفوظ در موزه هنرى فاگ ( كمبريج ، ماساچوست ) به تاريخ حدود 1527 م . است : دو نگاره آن كار شيخ‌زاده و پنج نگاره ديگر از آن سلطان محمد است . يكى از زيباترين و در عين‌حال پيچيده‌ترين تصاوير ، نگاره‌اى از سلطان محمد است كه مراحل مختلف كشف و شهود روحانى و جسمانى را نشان مىدهد و خود حافظ كه مست شرابزده از باده‌گسارى و يا مدهوش سروش غيبى است و در كنار پنجره‌اى با سبوى بزرگ باده و زير سقف لميده و فرشتگان در آن بالا به پايكوبى و نوشانوش مشغولند « 2 » و در بخش تحتانى تصوير هم سماع شوريده دراويش با موسيقى دل‌انگيز و مدهوش‌كننده‌اى درآميخته است . اين نگاره ، تصويرى است كه فاصله بين تأثيرات مى و كشف و شهود الهى را از ميان برگرفته است . در اين نگارهء عجيب برين و متعالى ، نوعى طنز ملايم با لايه‌اى از مذهب درهم آميخته است . . . « 3 » » در اينجاست كه مشكل نسلهايى از محققان و ستايشگران حافظ در اينكه شعر او احساسى و يا عرفانى است ، با قلم‌موى استادى از استادان نگارگر ايرانى حل شده است . چيزى از درگذشت حافظ نگذشته بود كه مراد اول سلطان عثمانى در سال 791 / 1389 صربها را در كوزووو ( Kossovo ) درهم شكست و شبه‌جزيره بالكان را به زير سلطه خود كشيد . چيزى برنيامد كه نمايندگان ادب رو به رشد تركى به آثار شعراى فارسى علاقمند شدند و استادان ادبيات ايران و سبك آنها ادبيات به اصطلاح ديوان ادبياتى آنها را شديدا تحت تأثير قرار داد . حافظ و سبك غنائى او در شيخى ( متوفى حدود 1451 م . ) و حتى در احمد پاشا ( متوفى 1496 م . ) تأثيرى درخور بجا گذاشت . مفسران و شارحان عثمانى با دقت تمام ميراث شعرى حافظ را بدون اينكه با متن واقعى آن دخالتى داشته باشند ، حفظ كردند و تداوم بخشيدند . با اينهمه محافل سنّى تركيهء عثمانى شعر حافظ را با نوعى سوء ظن و ترديد نگريستند ؛ و گرنه ضرورتى نداشت كه از مفتى معروف ابو سعود ( متوفى 1578 م . ) در اين مورد نظرخواهى كنند و او هم فتوائى در اين زمينه

--> ( 1 ) - بروكهاوس ، شماره 247 . احمدو نائينى ، شماره 203 . ( 2 ) - استوارت كارىولش ، نقاشى ايران ( نيويورك ، 1976 م . ) متن در لوحه 18 . سه نگاره ديگر عبارتند از لوحه 15 « گشت‌وگذار عاشقان » ، لوحه 16 « رسوائى در مسجد » ، لوحه 17 « جشن عيد » . ( 3 ) - همان ، مقدمه ، ص 20 .